حلال های سبز کدامند؟
حلال سبز (Green Solvent) به حلالهایی گفته میشود که در چارچوب شیمی سبز (Green Chemistry) طراحی یا انتخاب شدهاند تا تأثیر منفی کمتری بر محیط زیست، سلامت انسان و اکوسیستم داشته باشند. این حلالها معمولاً جایگزین حلالهای سنتی سمی، فرار و آلاینده (مانند کلروفرم، بنزن، تولوئن، متیلن کلراید و تتراکلرواتیلن) میشوند.
ویژگیهای اصلی حلالهای سبز
- سمیت پایین یا غیرسمی بودن
- زیستتخریبپذیری بالا (به راحتی در طبیعت تجزیه میشوند)
- منشأ تجدیدپذیر (از منابع زیستی مانند گیاهان به دست میآیند)
- کم یا بدون VOC (ترکیبات آلی فرار که باعث آلودگی هوا میشوند)
- امکان بازیافت آسان یا مصرف انرژی پایین در فرآیندها
- کمترین خطر برای سلامت انسان (غیرسرطانزا، غیرجهشزا و غیر…)
هدف اصلی استفاده از حلال سبز، کاهش آلودگی، کاهش ضایعات شیمیایی و حرکت به سمت شیمی پایدار است (طبق اصل پنجم شیمی سبز: استفاده از حلالها و مواد کمکی ایمنتر).
حلالهای سبز رایج کدامند؟
در ادامه مهمترین و پرکاربردترین حلالهای سبز را لیست میکنم:
آب
آب به عنوان ارزانترین، فراوانترین و سبزترین حلال شناخته میشود. این حلال حیاتی در بسیاری از واکنشها و فرآیندهای استخراج و شستشو استفاده میشود.
اتانول (الکل اتیلیک)
اتانول الکل از منابع زیستی (نیشکر، ذرت و …) استخراج میشود. این حلال سمیت کمی دارد، زیستتخریبپذیر است و استفاده آن در صنایع دارویی، رنگ و عصارهگیری بسیار رایج است.
ایزوپروپانول (الکل ایزوپروپیل)
ایزوپروپیل الکل به جهت ویژگیها و کاربرد بسیار مشابه اتانول است و برای تمیزکاری و حلالیت مواد آلی نیز استفاده دارد.
اتیل استات و بوتیل استات
اتیل استات و بوتیل استات دو استات آلی با سمیت نسبتاً پایین که در صنایع رنگ، چسب، چاپ (جوهر) و… کاربرد دارند.
دیاکسید کربن فوق بحرانی (scCO₂)
یا سیال فوق بحرانی حلالی غیرسمی، ارزان، قابل بازیافت است و در استخراج موادی مثل کافئین از قهوه، روغنهای اسانسی، رنگهای طبیعی استفاده میشود.
مایعات یونی (Ionic Liquids)
فشار بخار بسیار کم (تقریباً بدون تبخیر) قابلیت تنظیم خواص از ویژگی های این مایعات یونی است. این حلال سبز کابرد گستردهای دارد. مهم ترین آنها استفاده به عنوان کاتالیست و جداسازی فلزات سنگین از آب است.
حلالهای یوتکتیک عمیق (Deep Eutectic Solvents – DES)
این حلال ها از ترکیب مواد ارزان و ایمن (مثل کولین کلراید + اوره) به دست میآید. این حلالها که بسیار نوظهورند و در تحقیقات اخیر شناخته شدهاند، بسیار سبز و ارزان هستند.
ترپنها (مانند لیمونن از پوست مرکبات)
این دست از حلال های سبز از ضایعات کشاورزی به دست میآیند و جایگزین مناسبی برای حلالهای نفتی در تمیزکاری و استخراج هستند. این ترکیبات فعالیت ضد باکتریایی، ضد ویروسی، آنتی اکسیدانی و ضد درد از خود نشان می دهند. ترپن ها به طور گسترده به عنوان عواملی در سلامت مواد غذایی و به عنوان درمان های ضد سرطان مورد استفاده قرار می گیرند.
گلایکولها (مانند پروپیلن گلیکول)
گلیکول به دستهای از الکل ها اطلاق می شود که در آنها دو گروه عاملی هیدروکسیل به کربن های مجاور متصل شده اند. پایه زیستی و سمیت پایینتر نسبت به اتیلن گلیکول از ویژگی های گلایکولها است. این ترکیبات به عنوان حلال در رنگها، رزینها، جوهرها، حشرهکشها و داروها کاربرد دارند.
حلالهای پایه گیاهی (مانند روغنهای گیاهی مشتقشده، لاکتات اتیل)
این حلال ها از تخمیر قندها (ذرت، نیشکر، چغندر) بدست میآیند و قطبی بودن، داشتن بوی ملایم میوهای، کاملاً زیستتخریبپذیر، سمیت پایین، قابل اختلاط با آب از ویژگی های آنهاست. این حلال ها در صنایعی همچون رنگ و پوشش، چسب، تمیزکننده، داروسازی، چاپ کاربرد دارند.
دیدگاهتان را بنویسید